Τι είναι τα βιολογικά φάρμακα; Χρήσεις και παρενέργειες

Τα βιολογικά φάρμακα έχουν μεταμορφώσει τη θεραπεία πολλών σοβαρών και χρόνιων ασθενειών. Σε αντίθεση με τα συμβατικά φάρμακα, όπως η ασπιρίνη, η ιβουπροφαίνη ή πολλά αντιβιοτικά, τα οποία παράγονται γενικά μέσω χημικής σύνθεσης, τα βιολογικά φάρμακα παράγονται από ζωντανούς οργανισμούς ή βιολογικά συστήματα. Περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα φαρμάκων, από σχετικά απλές πρωτεΐνες, όπως η ινσουλίνη και η αυξητική ορμόνη, έως εξαιρετικά σύνθετα μονοκλωνικά αντισώματα και προηγμένες θεραπείες με βάση τα κύτταρα και τα γονίδια.

Τα βιολογικά φάρμακα χρησιμοποιούνται πλέον ευρέως για τη θεραπεία του καρκίνου, της ρευματοειδούς αρθρίτιδας, της ψωρίασης, της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου, του άσθματος, του διαβήτη, της σκλήρυνσης κατά πλάκας και μιας ποικιλίας σπάνιων διαταραχών. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) επισημαίνει ότι τα βιολογικά φάρμακα είναι ιδιαίτερα σημαντικά για χρόνιες και συχνά αναπηρικές ασθένειες, όπως ο διαβήτης, οι αυτοάνοσες διαταραχές και ο καρκίνος.

Τι είναι τα βιολογικά φάρμακα;

Ένα βιολογικό φάρμακο είναι ένα φάρμακο του οποίου η δραστική ουσία προέρχεται από βιολογική πηγή. Η πηγή αυτή μπορεί να είναι άνθρωπος, ζώο ή μικροοργανισμός, συμπεριλαμβανομένων βακτηρίων ή ζυμομυκήτων, ή το φάρμακο μπορεί να παρασκευάζεται με τη χρήση ζωντανών κυττάρων και βιοτεχνολογίας.

Τα βιολογικά φάρμακα μπορούν να περιέχουν πρωτεΐνες, σάκχαρα, νουκλεϊκά οξέα, κύτταρα, ιστούς ή συνδυασμούς αυτών των ουσιών. Στην κλινική πρακτική, πολλά από τα βιολογικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται σήμερα περιέχουν πρωτεΐνες. Η δομή τους κυμαίνεται από σχετικά μικρές πρωτεΐνες, όπως η ινσουλίνη και η αυξητική ορμόνη, έως πολύ μεγαλύτερα και πιο σύνθετα μόρια, όπως τα μονοκλωνικά αντισώματα.

Συνηθισμένα παραδείγματα βιολογικών φαρμάκων

Υπάρχουν εκατοντάδες βιολογικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται ή βρίσκονται σε φάση ανάπτυξης. Ακολουθούν παραδείγματα βιολογικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνται ευρέως στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πώς λειτουργούν τα βιολογικά φάρμακα;

Τα διάφορα βιολογικά φάρμακα έχουν διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης. Τα αποτελέσματά τους εξαρτώνται από το συγκεκριμένο βιολογικό μόριο, κύτταρο ή μονοπάτι στο οποίο στοχεύουν.

Πολλά σύγχρονα βιολογικά φάρμακα δρουν τροποποιώντας με ακρίβεια μια συγκεκριμένη βιολογική διαδικασία που εμπλέκεται στην ασθένεια.

Μονοκλωνικά αντισώματα

Μία από τις σημαντικότερες ομάδες είναι τα μονοκλωνικά αντισώματα. Πρόκειται για αντισώματα που παράγονται σε εργαστήριο και έχουν σχεδιαστεί για να αναγνωρίζουν έναν συγκεκριμένο στόχο.

Για παράδειγμα:

• Το αδαλιμουμάμπ (Humira) αναστέλλει τον παράγοντα νέκρωσης όγκων-άλφα (TNF-α) – μια πρωτεΐνη που μεταδίδει φλεγμονώδη σήματα. Η μείωση της δραστηριότητας του TNF-α μπορεί να μειώσει τη φλεγμονή σε ασθένειες όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η ψωρίαση και η φλεγμονώδης νόσος του εντέρου.
• Το Ustekinumab (Stelara) στοχεύει τις οδούς της ιντερλευκίνης-12 και της ιντερλευκίνης-23 που εμπλέκονται στη φλεγμονή.
• Το Omalizumab (Xolair) συνδέεται με την ανοσοσφαιρίνη Ε (IgE), μειώνοντας έτσι ένα σημαντικό συστατικό της αλλεργικής φλεγμονής.
• Το ριτουξιμάμπ (Rituxan/MabThera) στοχεύει το CD20 στα Β-λεμφοκύτταρα, με αποτέλεσμα την εξάντληση αυτών των κυττάρων και την τροποποίηση της ανώμαλης ανοσολογικής δραστηριότητας.
• Το τραστουζουμάμπ (Herceptin) συνδέεται με τον υποδοχέα HER2 σε ορισμένα καρκινικά κύτταρα και παρεμποδίζει τη σηματοδότηση που προάγει την ανάπτυξη του όγκου.
• Το pembrolizumab (Keytruda) αναστέλλει τον ανοσολογικό έλεγχο PD-1, βοηθώντας το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίσει και να επιτεθεί σε ορισμένα καρκινικά κύτταρα.

Έτσι, αντί να επηρεάζουν απλώς πολλά κύτταρα σε όλο το σώμα, ορισμένα βιολογικά φάρμακα έχουν σχεδιαστεί για να παρεμβαίνουν σε ένα συγκεκριμένο μόριο, υποδοχέα, τύπο κυττάρου ή οδό σηματοδότησης.

Αντικατάσταση πρωτεϊνών που λείπουν

Ορισμένα βιολογικά φάρμακα δρουν αντικαθιστώντας μια ουσία που ο οργανισμός δεν μπορεί να παράγει επαρκώς.

Η ινσουλίνη αποτελεί ένα γνωστό παράδειγμα. Τα άτομα με διαβήτη τύπου 1 χρειάζονται ινσουλίνη, καθώς τα β-κύτταρα του παγκρέατός τους παράγουν ελάχιστη ή καθόλου ινσουλίνη. Τα παρασκευάσματα ινσουλίνης αντικαθιστούν αυτή την απαραίτητη ορμόνη και επιτρέπουν τη ρύθμιση της γλυκόζης.

Ομοίως, η σωματοτροπίνη – μια ανασυνδυασμένη μορφή της ανθρώπινης αυξητικής ορμόνης – μπορεί να αντικαταστήσει την αυξητική ορμόνη σε άτομα με συγκεκριμένες ανεπάρκειες αυξητικής ορμόνης.

Διέγερση ή υποστήριξη της παραγωγής αιμοσφαιρίων

Άλλα βιολογικά φάρμακα μιμούνται φυσικούς αυξητικούς παράγοντες.

Η φιλγραστίμη (Neupogen) είναι μια ανασυνδυασμένη μορφή του παράγοντα διέγερσης αποικιών κοκκιοκυττάρων (G-CSF). Διεγείρει τον μυελό των οστών ώστε να παράγει περισσότερα ουδετερόφιλα, συμβάλλοντας στη μείωση του κινδύνου λοίμωξης που σχετίζεται με τη σοβαρή ουδετεροπενία που προκαλείται από τη χημειοθεραπεία.

Η εποετίνη άλφα δρα παρόμοια με τη φυσική ερυθροποιητίνη του οργανισμού και διεγείρει την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Ως εκ τούτου, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία ορισμένων μορφών αναιμίας.

Ποιες ασθένειες θεραπεύουν τα βιολογικά φάρμακα;

Το φάσμα των ασθενειών που αντιμετωπίζονται με βιολογικά φάρμακα έχει διευρυνθεί δραματικά. Μερικοί από τους κύριους θεραπευτικούς τομείς περιλαμβάνουν:

Αυτοάνοσες και φλεγμονώδεις ασθένειες

Τα βιολογικά φάρμακα είναι ιδιαίτερα σημαντικά για τη θεραπεία ασθενειών στις οποίες μια υπερδραστήρια ή λανθασμένα κατευθυνόμενη ανοσοαπόκριση προκαλεί χρόνια φλεγμονή.

Παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• Ρευματοειδής αρθρίτιδα
• Ψωριασική αρθρίτιδα
• Αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα και αξονική σπονδυλοαρθρίτιδα
• Ψωρίαση σε πλάκες
• Νόσος του Crohn
• Ελκώδης κολίτιδα
• Ατοπική δερματίτιδα
• Ορισμένες μορφές αγγειίτιδας
• Άλλες αυτοάνοσες και φλεγμονώδεις διαταραχές.

Για παράδειγμα, τα φάρμακα αναστολείς του TNF, όπως το adalimumab, το etanercept και το infliximab, μειώνουν τη φλεγμονώδη σηματοδότηση. Τα βιολογικά φάρμακα για τη ρευματοειδή αρθρίτιδα παρεμβαίνουν σε συγκεκριμένες χημικές ουσίες που εμπλέκονται στην ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος.

Καρκίνος

Τα βιολογικά φάρμακα αποτελούν πλέον σημαντικό μέρος της θεραπείας του καρκίνου.

Ορισμένα βιολογικά φάρμακα παρεμβαίνουν άμεσα στις πρωτεΐνες που σχετίζονται με τον καρκίνο, ενώ άλλα φάρμακα διεγείρουν ή ανακατευθύνουν το ανοσοποιητικό σύστημα κατά των καρκινικών κυττάρων.

Παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• Το trastuzumab (Herceptin) για καρκίνους θετικούς στον HER2
• Το ριτουξιμάμπ (Rituxan/MabThera) για ορισμένες κακοήθειες των Β-κυττάρων
• Το μπεβασιζουμάμπ (Avastin), το οποίο αναστέλλει τον αγγειακό ενδοθηλιακό αυξητικό παράγοντα (VEGF) και μπορεί να περιορίσει τον σχηματισμό αιμοφόρων αγγείων στον όγκο
• Το Pembrolizumab (Keytruda) – ένα φάρμακο αναστολέα των ανοσολογικών σημείων ελέγχου που χρησιμοποιείται για πολλούς καρκίνους.

Αλλεργικές και αναπνευστικές παθήσεις

Τα βιολογικά φάρμακα έχουν αποκτήσει ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στη θεραπεία του σοβαρού άσθματος και άλλων αλλεργικών ή φλεγμονωδών αναπνευστικών διαταραχών.

Παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• Ομαλιζουμάμπη (Xolair)
• Μεπολιζουμάμπη (Nucala)
• Μπενραλιζουμάμπη (Fasenra)
• Ντουπιλουμάμπη (Dupixent)
• Τεζεπελουμάμπ (Tezspire).

Αυτά τα φάρμακα στοχεύουν διαφορετικά συστατικά της φλεγμονής τύπου 2 και γενικά προορίζονται για συγκεκριμένους ασθενείς των οποίων η νόσος δεν ελέγχεται επαρκώς με την τυπική θεραπεία.

Διαβήτης και ορμονικές διαταραχές

Τα βιολογικά φάρμακα, όπως η ινσουλίνη, χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες.

Διατίθενται διάφορα προϊόντα ινσουλίνης με διαφορετική διάρκεια δράσης, συμπεριλαμβανομένων σκευασμάτων ταχείας, βραχείας, ενδιάμεσης και μακράς δράσης. Άλλες βιολογικές ορμονικές θεραπείες χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία παθήσεων που σχετίζονται με ανεπάρκειες φυσικών ορμονών.

Γιατί τα βιολογικά φάρμακα είναι τόσο σημαντικά;

Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα των βιολογικών φαρμάκων είναι η ειδικότητά τους.

Πολλά συμβατικά φάρμακα επηρεάζουν βιοχημικές οδούς σε ολόκληρο τον οργανισμό. Αντίθετα, τα βιολογικά φάρμακα μπορούν να σχεδιαστούν έτσι ώστε να αναγνωρίζουν μια συγκεκριμένη πρωτεΐνη, έναν υποδοχέα ή έναν τύπο κυττάρου. Ως εκ τούτου, οι ερευνητές μπορούν να παρεμβαίνουν σε μηχανισμούς της νόσου που στο παρελθόν ήταν δύσκολο ή αδύνατο να στοχευθούν.

Για τους ασθενείς με σοβαρή αυτοάνοση νόσο, για παράδειγμα, η αναστολή ενός φλεγμονώδους μορίου μπορεί μερικές φορές να επιφέρει σημαντική βελτίωση, όταν τα συμβατικά φάρμακα έχουν αποτύχει. Στον καρκίνο, τα βιολογικά φάρμακα μπορούν να αναγνωρίσουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των καρκινικών κυττάρων ή να αφαιρέσουν ανασταλτικά σήματα που εμποδίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα να επιτεθεί στον καρκίνο.

Ωστόσο, η ειδικότητα δεν σημαίνει ότι τα βιολογικά φάρμακα δεν προκαλούν ανεπιθύμητες ενέργειες. Η βιολογική οδός που στοχεύεται μπορεί επίσης να έχει σημαντικές λειτουργίες σε άλλα μέρη του οργανισμού.

Παρενέργειες των βιολογικών φαρμάκων

Αυτές είναι οι συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες των βιολογικών φαρμάκων.

1. Λοιμώξεις

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα είναι η αυξημένη ευαισθησία στις λοιμώξεις, ιδίως με βιολογικά φάρμακα που καταστέλλουν ή τροποποιούν την ανοσολογική λειτουργία.

Οι χρήστες των φαρμάκων ενδέχεται να εμφανίσουν ήπιες λοιμώξεις, όπως λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος, αλλά ορισμένα βιολογικά φάρμακα αυξάνουν τον κίνδυνο σοβαρών ή ευκαιριακών λοιμώξεων. Ορισμένα φάρμακα που στοχεύουν το ανοσοποιητικό σύστημα μπορούν επίσης να επιτρέψουν την επανενεργοποίηση λοιμώξεων που ήταν προηγουμένως σε λανθάνουσα κατάσταση.

Για παράδειγμα, τα φάρμακα αναστολείς του TNF μπορούν να αυξήσουν την ευαισθησία στις λοιμώξεις και ενδέχεται να σχετίζονται με την επανενεργοποίηση της φυματίωσης σε άτομα με λανθάνουσα λοίμωξη. Το αδαλιμουμάμπ μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο λοίμωξης, ενώ τα βιολογικά φάρμακα για τη ρευματοειδή αρθρίτιδα οδηγούν μερικές φορές σε επανενεργοποίηση της φυματίωσης.

2. Αντιδράσεις στο σημείο της ένεσης

Τα βιολογικά φάρμακα που χορηγούνται με υποδόρια ένεση μπορούν να προκαλέσουν τοπικές αντιδράσεις, όπως πόνο, ερυθρότητα του δέρματος, οίδημα, κνησμό ή ήπιο ερεθισμό. Αυτές οι αντιδράσεις είναι συχνά προσωρινές.

3. Αντιδράσεις κατά την έγχυση

Ορισμένα βιολογικά φάρμακα χορηγούνται ενδοφλεβίως. Οι ασθενείς ενδέχεται να εμφανίσουν αντίδραση κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την έγχυση. Οι αντιδράσεις μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Πυρετό ή ρίγη
• Πονοκέφαλο
• Ερυθρότητα του δέρματος
• Δερματικό εξάνθημα
• Ναυτία
• Διακυμάνσεις της αρτηριακής πίεσης
• Δύσπνοια.

Οι περισσότερες αντιδράσεις είναι αντιμετωπίσιμες, αλλά ενίοτε μπορεί να εμφανιστούν σοβαρές αντιδράσεις. Τα μονοκλωνικά αντισώματα συχνά προκαλούν αντιδράσεις κατά τη χορήγηση.

4. Αλλεργικές αντιδράσεις και αναφυλαξία

Επειδή τα βιολογικά φάρμακα είναι πρωτεΐνες ή άλλες σύνθετες βιολογικές ουσίες, το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί μερικές φορές να τα αναγνωρίσει ως ξένες ουσίες.

Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αντιδράσεις υπερευαισθησίας που κυμαίνονται από ήπια δερματικά εξανθήματα έως σοβαρή αναφυλαξία. Για παράδειγμα, η σοβαρή αλλεργική αντίδραση αποτελεί μια σπάνια αλλά δυνητικά απειλητική για τη ζωή ανεπιθύμητη ενέργεια του αδαλιμουμάμπ.

5. Επιδράσεις στα αιμοσφαίρια

Ορισμένα βιολογικά φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν τον αριθμό των αιμοσφαιρίων. Ανάλογα με το φάρμακο, οι ασθενείς ενδέχεται να εμφανίσουν ουδετεροπενία, λεμφοπενία, αναιμία ή θρομβοπενία.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ορισμένα βιολογικά φάρμακα απαιτούν περιοδικές εξετάσεις αίματος.

6. Επιδράσεις στο ήπαρ και σε άλλα όργανα

Ορισμένα βιολογικά φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν ανωμαλίες στα ηπατικά ένζυμα ή να επηρεάσουν άλλα όργανα. Η πιθανότητα αυτή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το συγκεκριμένο φάρμακο.

Για τον λόγο αυτό, οι γιατροί ενδέχεται να παρακολουθούν τις αιματολογικές εξετάσεις, τη λειτουργία του ήπατος, τη νεφρική λειτουργία ή άλλες εργαστηριακές μετρήσεις κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

7. Επιπλοκές του ανοσοποιητικού συστήματος

Επειδή πολλά βιολογικά φάρμακα τροποποιούν σκόπιμα το ανοσοποιητικό σύστημα, μπορεί περιστασιακά να εμφανιστούν ασυνήθιστες ανοσολογικές αντιδράσεις. Ορισμένα φάρμακα προκαλούν νέα αυτοάνοσα φαινόμενα ή άλλες ανοσοδιαμεσολαβούμενες επιπλοκές.

8. Μακροπρόθεσμοι κίνδυνοι

Ορισμένα βιολογικά φάρμακα έχουν μελετηθεί ως προς πιθανές συσχετίσεις με κακοήθειες και άλλες σοβαρές μακροπρόθεσμες επιπλοκές. Αυτοί οι κίνδυνοι είναι δύσκολο να μετρηθούν, καθώς οι ασθενείς που λαμβάνουν βιολογικά φάρμακα συχνά πάσχουν ήδη από ασθένειες που επηρεάζουν από μόνες τους τον κίνδυνο λοίμωξης και καρκίνου, ενώ πολλά βιολογικά φάρμακα έχουν διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης.

Κατά συνέπεια, ένας κίνδυνος που έχει αναφερθεί για ένα βιολογικό φάρμακο δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως ότι ισχύει για κάθε βιολογικό φάρμακο. Τα στοιχεία πρέπει να αξιολογούνται για το συγκεκριμένο φάρμακο και τη συγκεκριμένη νόσο που αντιμετωπίζεται.

Τι είναι τα βιοϊσοδύναμα φάρμακα;

Η ανάπτυξη βιοομοειδών φαρμάκων αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, καθώς λήγουν τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και οι ρυθμιστικές προστασίες για τα πρωτότυπα βιολογικά φάρμακα.

Ένα βιοομοειδές φάρμακο είναι ένα βιολογικό φάρμακο που παρουσιάζει υψηλό βαθμό ομοιότητας με ένα ήδη εγκεκριμένο βιολογικό φάρμακο αναφοράς. Πρέπει να αποδειχθεί ότι δεν υπάρχουν κλινικά σημαντικές διαφορές ως προς την ασφάλεια, την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα σε σύγκριση με το φάρμακο αναφοράς.

Ένα βιοομοιογενές φάρμακο διαφέρει, επομένως, από ένα συμβατικό γενόσημο φάρμακο. Στην περίπτωση ενός συμβατικού φαρμάκου, όπως ένα απλό φάρμακο μικρών μορίων, οι παρασκευαστές μπορούν συνήθως να αναπαράγουν το ίδιο δραστικό μόριο. Ωστόσο, οι πολύπλοκες τρισδιάστατες δομές και οι διαδικασίες παρασκευής των βιολογικών φαρμάκων καθιστούν την ακριβή αναπαραγωγή τους πρακτικά αδύνατη.

Η αυξανόμενη διαθεσιμότητα των βιοομοειδών φαρμάκων διευρύνει τις θεραπευτικές επιλογές και μειώνει το κόστος των βιολογικών φαρμάκων, επιτρέποντας στα συστήματα υγείας να θεραπεύουν περισσότερους ασθενείς.